Ekstrakty ziołowe, czyli od rośliny do lekarstwa…

Wiele razy zastanawiamy się jak to jest, że to, co najcenniejsze zawarte jest w małej tabletce lub kapsułce lub buteleczce w sytuacji, gdy surowiec zielarski stanowi kora, ziele lub owoc. Dziś postanowiłam uchylić rąbka tej farmaceutycznej tajemnicy…

Poprzednie wpisy traktowały o zbiorze, suszeniu, rozdrobnieniu surowca zielarskiego.

Niektóre postaci leku roślinnego powstają na tym etapie, na przykład napary. Zaparzamy pod przykryciem dany surowiec (np.olejkowy – mięta, rumianek, szałwia), zalewając go odpowiednią ilością ciepłej wody i trzymamy pod przykryciem, potem odcedzamy i pijemy. Podobnie w przypadku odwaru gotowy surowiec zalewamy wodą i gotujemy, odcedzamy i pijemy lub robimy okłady (np. z kory dębu). Inaczej ma się rzecz w przypadku ekstraktów wykorzystywanych w lecznictwie. Te wymagają odpowiedniego procesu przygotowania, niekiedy żmudnego i trwającego dłuższy czas.

Ekstrakty – Extracta – są to preparaty powstałe poprzez wytrawianie surowca zielarskiego za pomocą odpowiednio dobranego rozpuszczalnika przez określony czas, następnie jego zagęszczenie.

Wyróżnia się:

Extracta sicca – wyciągi suche (zawierają nie więcej niż 5% wody). Sporządza się je poprzez odparowanie rozpuszczalnika z wykonanego wcześniej wyciągu z surowca (np. wodnego, etanolowego, etanolowo-wodnego). Wyciągi te zagęszcza się, następnie dodaje się substancje nośnikowe i suszy. Z nich otrzymuje się stałe postaci leku, zawierające ściśle określoną zawartość ekstraktu lub substancji działającej.

Extracta fluida – wyciągi płynne. Sporządza się je poprzez wytrawianie surowca za pomocą rozpuszczalnika 1:1 najczęściej z użyciem etanolu. Metoda, za pomocą której wykonuje się extracta fluida to perkolacja. Mogą też powstawać w wyniku rozpuszczenia wyciągu suchego w odpowiedniej ilości rozpuszczalnika.  W przypadku substancji silnie działających istotne jest, by zawierały określoną ilość substancji czynnej (substancji odpowiedzialnej za działanie farmakologiczne).

Extracta spissa – wyciągi gęste. Zawierają zwykle do 30% wody i posiadają gęstą konsystencję. W tym procesie rozpuszczalnik jest częściowo odparowywany. Tworzy się z nich granulaty i tabletki jako półprodukty  oraz wykorzystuje się je jako substancje wiążące.

Na koniec o sączeniu.

Sączenie:

Jest to chyba najmniej doceniany etap procesu obróbki surowca zielarskiego, a niestety niezbędny i w zależności od rozpuszczalnika mniej lub bardziej pracochłonny.

Sączenie ekstraktów ziołowych odbywa się zazwyczaj poprzez sączki papierowe o odpowiedniej grubości (fałdowane lub ułożone ściśle), nałożone na lejki, zgodnie z siłą grawitacji. Gwarantuje to klarowność roztworów i usunięcie substancji niepożądanych  w ekstrakcie. Sączymy do ostatniej kropelki:)

Bardzo ważne jest wiedzieć, jak wiele etapów potrzeba, aby z rośliny zielarskiej otrzymać odpowiedni preparat leczniczy oraz ile badań należy wykonać, aby sprawdzić, czy produkt nadaje się do użycia przez pacjentów.

Mam nadzieję, że ten wpis  pozwolił Wam szerzej spojrzeć na produkty zawierające zioła w swoim składzie oraz spojrzeć innym okiem na ich powstawanie.

Na zdjęciu proces sączenia ekstraktu ziołowego.

 

 

 

 

Piśmiennictwo:

Farmakopea Polska X. Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2014

Żeń-szeń – chińskie lekarstwo na chłodne miesiące…

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Żeń-szeń właściwy – surowiec zielarski stanowi korzeń żeń-szenia. Zbiera się go jesienią z roślin 4-6 letnich. Jest on bogaty w substancje z grupy saponin triterpenowych – panaksozydy (ginsenozydy). kwasy fenolowe i panaksany, polisacharydy, poliacetyleny, olejek eteryczny. Stwierdzono w surowcu także obecność innych związków, między innymi: alkoholi seskwiterpenowych, steroli, witamin i związków mineralnych. Żeń-szeń stosowany jest głównie jako surowiec adaptogenny, poprawiający ogólną wydolność psychiczną i fizyczną organizmu oraz przeciwstresowy. Dodatkowo powoduje obniżenie poziomu cukru we krwi, działa ochronnie na wątrobę. Hamuje agregację płytek i ma działanie immunostymulujące (podnosi odporność). Surowiec wpływa na ciśnienie krwi (może je podnosić w dużych dawkach w przeciwieństwie do żeń-szenia amerykańskiego, który je obniża dzięki obecności ginsenozydów Rb1). Uznawany za afrodyzjak od 300 roku p.n.e.

Zastosowanie w lecznictwie: Żeń-szeń posiada cenne właściwości farmakologiczne, w tym:

  • przeciwstresowe
  • poprawiające odporność
  • zwiększające wydolność fizyczną
  • podnoszące wydolność psychiczną
  • przeciwcukrzycowe
  • przyspieszające przemianę materii
  • obniżające poziom cholesterolu
  • ochronne na wątrobę
  • antyutleniające
  • przeciwzapalne
  • tonizujące
  • przeciwnowotworowe
  • przeciwgrzybicze
  • przeciwwirusowe
  • wpływa korzystnie na pamięć i koncentrację
  • działanie estrogenne i ochronne przed osteoporozą
  • zwiększa witalność
  • uważa się, iż poprawia funkcje seksualne u panów (najbardziej żeń-szeń koreański – wg badań wzmacnia erekcję).

Żeń-szeń występuje głównie w preparatach samodzielnie lub z dodatkiem witamin i minerałów.

Przeciwwskazania do stosowania żeń-szenia:

  • wiek (nie stosuje się go u dzieci)
  • ciąża
  • okres karmienia piersią
  • w bezsenności (może nasilić)
  • przy niektórych lekach (inhibitory MAO, kofeina – może nasilać bezsenność, leki przeciwzakrzepowe – może nasilać krwotoki, leki przeciwcukrzycowe – hipoglikemia)
  • w kołataniu serca (może nasilić)
  • choroby autoimmunologiczne
  • przeszczepy
  • niektóre nowotwory hormonozależne

Działania niepożądane:

  • podwyższenie ciśnienia tętniczego
  • problemy ze snem
  • zaburzenia rytmu
  • wysypka
  • bóle głowy
  • problemy ze strony przewodu pokarmowego
  • tzw. syndrom  żeń-szeniowy (zespół objawów)

Zastosowanie w kuchni:
Aktualnie żeń-szeń wchodzi w skład produktów energetycznych. Kandyzowane korzenie żeń-szenia stanowiły produkt do niedawna dostępny na rynku.

Zastosowanie w kosmetyce: Ekstrakt z żeń-szenia wchodzi w skład kosmetyków przeciwstarzeniowych, z uwagi na obecność antyoksydantów. Stanowi komponent kremów, serum, preparatów pod oczy, na cellulit (poprawia krążenie), szamponów, odżywek i ampułek na wypadanie włosów. Dostarcza skórze witamin z grupy B, A, C i wielu cennych związków mineralnych. Preparaty kosmetyczne wyraźnie poprawiają kondycję skóry i warunkują jej sprężystość.

 

Tradycyjna medycyna chińska zalecała stosować żeń-szeń wyłącznie w chłodnym okresie roku… kiedy spada nasza odporność i odczuwamy znużenie z powodu zmieniającej się aury i zmian w naszym organizmie. Chińska mądrość zastosowania żeń-szenia została dziś poparta licznymi badaniami i wskazuje jasno na kierunek zastosowania tego cennego korzenia życia… nie tylko u panów;)

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

Źródła:

Wawer I., Suplementy diety dla Ciebie, Warszawa, 2009

http://www.czytelniamedyczna.pl/2609,rodzaj-panax-systematyka-sklad-chemiczny-dzialanie-i-zastosowanie-oraz-analiza.html

http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/Herbal_-_HMPC_opinion_on_Community_herbal_monograph/2013/04/WC500142082.pdf

http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/Herbal_-_HMPC_assessment_report/2013/04/WC500142080.pdf

Jarosz M. Suplementy diety a zdrowie. PZWL, Warszawa 2008
Hygeia Public Health 2012, 47(4): 442-447
Izzo AA, Ernst E. Interactions between Herbal Medicines and Prescribed Drugs: A Systematic Review. Drugs 2001, 61(15): 2163-2175
Postępy Fitoterapii 2/2009, s. 77-97
*Tadeusz Wolski, Tomasz Baj, Agnieszka Ludwiczuk, Magdalena Sałata, Kazimierz Głowniak

Risotto alla milanese… czyli wspomnienie z Milano…

bty

Risotto alla milanese:

 

Składniki:

ryż arborio (100-120g na 2 osoby)

1 średnia drobno posiekana cebula

2 szklanki bulionu warzywnego

szafran

sól

pieprz (najlepiej biały)

3 łyżki stołowe masła

parmezan

 

Wykonanie:

Roztopić  w rondelku 1 łyżkę masła. Zeszklić na nim drobno posiekaną cebulę. Dodać drugą łyżkę masła i rozpuścić. Dodać ryż, smażyć na wolnym ogniu cały czas mieszając. Wlać 1 szklankę bulionu i pozostawić na małym ogniu co jakiś czas mieszając. Gdy ryż wchłonie całość bulionu, dodać drugą szklankę bulionu warzywnego z dodatkiem rozdrobnionego szafranu. Gotować na wolnym ogniu około 20-25 minut, aż risotto uzyska kremową konsystencję. Zgasić ogień, dodać kolejną łyżkę masła, sól, biały pieprz do smaku i wymieszać. Na końcu dodać starty parmezan (1 płaska łyżka) i wymieszać. Przełożyć do talerza lub miseczki i udekorować startym parmezanem.

bmd

bty
bty
bmd

 

Buon appetito!

 

Obróbka surowca zielarskiego…

Proces suszenia ziół za nami (poprzedni wpis;)). Następny etap to rozdrobnienie surowca. Surowiec zielarski można rozdrabniać w specjalnych młynkach ręcznych, elektrycznych lub moździerzu w warunkach domowych.

 

Tak przygotowany surowiec zielarski dobrze jest przesiać przez sito o ściśle określonej wielkości oczek (wg Farmakopei Polskiej).

Sito I  o średnicy oczek 5 mm dla surowców grubo rozdrobnionych
Sito II  o średnicy oczek ok. 3 mm dla surowców średnio rozdrobnionych
Sito III  o średnicy oczek ok. 1,5 mm dla drobno rozdrobnionych
Sito IV o średnicy oczek 0,5 mm dla grubo sproszkowanych
Sito V  o średnicy oczek 0,25 mm dla  średnio sproszkowanych
Sito VI o średnicy 0,15 mm dla miałko  sproszkowanych.
Przyjmuje się średnio dla poszczególnych surowców zasady rozdrabniania:
– kwiaty, liście, ziela – sito I
– korzenie, kłącza, kory – sito I lub II
– nasiona, owoce – sito II lub III.
W celu przygotowania nalewek stosuje się zasady rozdrabniania:
dla: liści, ziół, kwiatów – sito o średnicy oczek 5,6 mm;
korzeni i kor – sito o średnicy oczek 3,15 mm;
owoców, nasion i surowców szczególnie twardych – sito o średnicy 1,6 mm.

Każdy surowiec zielarski posiada ściśle określony stopień rozdrobnienia, na przykład dla mięty pieprzowej:

nie mniej niż 90% cząstek powinno przejść przez sito o wielkości  oczek 1,6 mm oraz nie powinno być więcej niż 10%
rozkruszu przechodzącego przez sito 0,315 mm.
Surowiec przesiewa się przez sito nad czystym pergaminem lub białą kartką, następnie pozostałość na sicie ponownie rozdrabnia, aż do całkowitego rozdrobnienia surowca. Pozostałość na kartce przesypuje się do odpowiedniego pojemniczka i przechowuje w celu użycia.
Oczywiście w warunkach domowych zapewne nie dysponujemy takimi sitami, ale warto wiedzieć, że tak właśnie po kolei wygląda proces przygotowania surowca zielarskiego do użytku lub do dalszego wytrawiania.
Źródła:
http://www.manualzielarski.pl/2016/10/przygotowanie-zioek-tabela-zbiorow-na.html
FPII
http://www.ihnpan.waw.pl/wp-content/uploads/2017/03/m3Kwartalnik_1_2015.pdf